warto_wiedziec

Mechanizmy starzenia się skóry

Starzenie się skóry jest procesem złożonym, ciągłym, nieuniknionym oraz zależnym od upływu czasu. Proces ten polega na postępujących w czasie zmianach, które prowadzą do zmniejszenia zdolności adaptacyjnych organizmu. Wpływ na niego mają zarówno czynniki genetyczne, jak i środowisko pracy i życia codziennego oraz ekspozycja na światło słoneczne. Dlatego też starzenie się skóry możemy podzielić na zewnątrzpochodne oraz wewnątrzpochodne. Oba te procesy związane są ze zmianami właściwości fizycznych, morfologicznych oraz fizjologicznych poszczególnych warstw skórnych. Ich wpływ można zaobserwować na wielu tkankach organizmu. Najbardziej narażona na działanie uszkadzających czynników środowiskowych jest skóra. Czynniki te mogą być odpowiedzialne nawet za 80% zmian zaobserwowanych w przebiegu starzenia się skóry. Skórę starczą cechuje przede wszystkim suchość, łuszczenie się, zmniejszona elastyczność i jędrność, zmiana owalu twarzy, przebarwienia, teleangiektazje oraz pojawiające się zmarszczki.

Zmarszczki, to różnej głębokości i długości bruzdy i załamania skóry, powstające w wyniku złożonych procesów starzenia, przy współudziale mimiki. Powszechnie znany jest podział na zmarszczki mimiczne, grawitacyjne i posłoneczne. U każdego człowieka procesy starzenia skóry przebiegają inaczej, są różnie nasilone i zależą od cech indywidualnych.

WEWNĄTRZPOCHODNE STARZENIE SIĘ SKÓRY

Wewnątrzpochodne (genetyczne, chronologiczne, fizjologiczne, biologiczne) starzenie się skóry zależne jest głównie czynników endogennych, które z kolei zależne są od samego organizmu. Proces ten zachodzi we wszystkich warstwach skóry. Na fizjologiczny proces starzenia się skóry składają się:

upośledzenie funkcji barierowej skóry
spowolnienia odnowy komórek naskórka
upośledzenie mikrokrążenia okolicy opuszek włosowych i gruczołów skóry, które powoduje zmiany zanikowe.

Proporcje w grubości poszczególnych warstw zostają zaburzone. Warstwy naskórka i skóry właściwej zanikają, a tkanka podskórna staje się grubsza. Granica skórno-naskórkowa ulega wygładzeniu, a naskórek zaczyna oddzielać się od podłoża. O ponad połowę zmniejsza się liczba sopli naskórkowych i brodawek skórnych. Wyraźne nasilenie tego zjawiska można zaobserwować u kobiet po 40 roku życia. Upośledza to odżywianie i uwodnienie naskórka, a także jest przyczyną łatwej urażalności. Z powodu obniżonej produkcji filagryny, lipidów oraz obniżonej proliferacji keratynocytów, bariera naskórkowa ulega osłabieniu.

Konsekwencją zmian ilościowych oraz jakościowych jest upośledzenie funkcji skóry jako bariery ochronnej. Zaburzona zostaje również termoregulacja, metabolizm skóry oraz proces gojenia się ran. Zmniejsza się produkcja witaminy D.

MENOPAUZALNE STARZENIE SIĘ SKÓRY

U kobiet proces starzenia się organizmu, a w szczególności skóry, związany jest z menopauzą. Okres menopauzy występuje około 50. roku życia kobiety. Postrzegany jest jako moment, w którym dochodzi do znacznego pogorszenia stanu zdrowia i wyglądu. Menopauzę definiuje się jako zakończenie menstruacji w związku z zanikiem czynności jajników. Jednym z narządów będącym pod wpływem hormonów płciowych jest skóra. Największe znaczenie u kobiet mają estrogeny, produkowane w komórkach ziarnistych pęcherzyków jajnikowych. Mają one wpływ na procesy biologiczne, przebiegające w skórze, oraz na jej skład.

Estrogeny wykazują dwa różne mechanizmy działania. Pierwszy działa poprzez efekt genotropowy, regulujący bezpośrednio lub pośrednio ekspresję transkrypcji genów. Drugi mechanizm polega na aktywacji cytoplazmatycznych dróg przekazywania sygnałów bezpośrednio komórkom lub czynnikom wzrostu tych komórek. Skóra twarzy wykazuje znacznie wyższy poziom ekspresji receptorów estrogenowych niż np. skóra gruczołu piersiowego. Dlatego właśnie cechy kliniczne starzenia się skóry zaznaczają się tak wyraźnie w obrębie twarzy.

Zmniejszenie tzw. gęstości skóry jest głównym objawem klinicznym okresu menopauzy. Z powodu zmian zachodzących w skórze staje się ona mało elastyczna, cienka i wiotka. Pojawiają się na niej zmarszczki, początkowo płytkie, a w miarę upływu czasu coraz głębsze. Zauważyć można również pobruzdowania o przebiegu równoległym i różnym nasileniu. Dochodzi do zmiany owalu twarzy w wyniku zmian w tkance tłuszczowej. Pojawiają się strefy cienia i zaznaczają się zaburzenia odległości i proporcji twarzy, nasilając starczy wygląd. Skóra staje się sucha, łuszcząca się, a zmianom często towarzyszy świąd o różnym nasileniu. Skóra jest blada, naprzemiennie pojawiają się objawy hypo i hyperpigmentacji oraz teleangiektazje. W okresie menopauzy zwiększa się wrażliwość skóry twarzy na działanie różnych czynników zewnętrznych, a zwłaszcza promieniowania UV. Obserwuje się również wystąpienie lub nasilenie trądziku różowatego.

Do szeregu zmian dochodzi na poziomie wszystkich warstw naskórka. Poprzez zmniejszenie procesów proliferacyjnych i różnicowania się keratynocytów może dojść do zaniku warstwy ziarnistej i kolczystej. Brak estrogenów w naskórku upośledza zdolność komórek Langerhansa do prezentacji antygenów oraz powoduje obniżenie wydzielania melaniny. Granica skórno-naskórkowa ulega spłaszczeniu.

Estrogeny w skórze właściwej wpływają głównie na fibroblasty, przyspieszając produkcję kolagenu. W wyniku ich braku dochodzi do znacznego spadku produkcji kolagenu. Jego zawartość znacznie spada zwłaszcza w początkowym okresie menopauzy. W pierwszych sześciu miesiącach od ostatniej miesiączki obserwowany jest największy spadek. Proces starzenia się skóry przebiega inaczej u każdej kobiety. Jest różnie nasilony oraz zależy od jej cech indywidualnych.

Zewnątrzpochodne starzenie się skóry

Czynnikami zewnątrzpochodnego starzenia się skóry są: promieniowanie UV, dym tytoniowy, zanieczyszczenie środowiska, stres, gorące powietrze, wiatr oraz środki chemiczne.

Zmiany spowodowane ekspozycją na promieniowanie UV

Zmiany spowodowane ekspozycją na promieniowanie UV nazywane są inaczej fotostarzeniem skóry. Proces ten polega na przyspieszonym starzeniu się skóry wskutek szkodliwego działania promieniowania UV, czyli w wyniku opalania się na słońcu lub w solarium. To właśnie przewlekła ekspozycja na promieniowanie słoneczne jest najważniejszym zewnątrzpochodnym faktorem przyczyniającym się do starzenia skóry. Zmiany wynikające z fotostarzenia współistnieją ze starzeniem biologicznym. Występują głównie na twarzy, szyi, dekolcie, przedramieniu i grzbietach dłoni. Wystąpienie oznak wewnątrzpochodnego starzenia się skóry może zostać poprzedzone skutkami nadmiernej ekspozycji na promieniowanie UV. W okolicach narażonych na promieniowanie słoneczne, wraz z wiekiem, pojawia się szereg zmian ogniskowych, w tym rogowacenie słoneczne, brodawki łojotokowe, rogi skórne oraz nowotwory skóry.

Promieniowanie ultrafioletowe dzieli się na:

UVA (długość fal 320-400 nm), UVA1 (340-400 nm), UVA2 (320-340 nm)- ma działanie melanotwórcze
UVB (290-320 nm)- powoduje oparzenia i rumień, przyspiesza starzenie się i zwyrodnienie słoneczne skóry, może wywołać nowotwory skóry
UVC (200-290 nm)- zwykle nie dociera do powierzchni Ziemi.

Promienie UVA, które penetrują skórę głębiej niż promieniowanie UVB, są odpowiedzialne za fotouszkodzenia w obrębie naskórka i skóry właściwej. Fale UVB oddziałują na keratynocyty naskórka, a fale UVA pochłaniane są przez keratynocyty oraz fibroblasty skóry właściwej.

Na poziomie naskórka pojawiają się zaburzenia pigmentacji pod postacią plam soczewicowatych, które widoczne są w obrazie histologicznym jako złogi pofragmentowanych włókien elastyny. W warstwie rogowej dochodzi do hiperkeratozy. Mimo wszystko najbardziej charakterystyczną cechą fotostarzenia się skóry jest elastoza. Rozpoczyna się ona na pograniczu warstw brodawkowatej i siateczkowatej skóry właściwej. W skórze właściwej zwiększa się liczba fibroblastów, komórek tuczych oraz makrofagów.

Główne zmiany kliniczne starzenia spowodowanego UV to:

suchość
szorstkość
głębokie zmarszczki
przerost gruczołów łojowych
zaskórniki odsłoneczne
teleangiektazje
zmiany barwnikowe: odbarwienia, przebarwienia, rogowacenie słoneczne, plamy soczewicowate.

Zmiany powstałe pod wpływem przewlekłej ekspozycji na promieniowanie UV mogą stać się podstawą rozwoju zmian łagodnych oraz nowotworów skóry- raka kolczysto- i podstawnokomórkowego. Ochronę przed szkodliwym działaniem słońca może stanowić właściwe dobranie kremu z filtrem.

Zmiany związane z działaniem dymu tytoniowego

Palacze tytoniu wyglądają starzej niż osoby nie palące w tym samym wieku. Palenie jest bowiem czynnikiem znacznie przyspieszającym starzenie się skóry człowieka, głównie w obrębie twarzy. Zawarte w dymie tytoniowym toksyny uszkadzają DNA mieszków włosowych i mają działanie prooksydacyjne. Wpływają niekorzystnie na mikrokrążenie i stymulują działanie cytokin pozapalnych i włóknienie mieszków. Dym tytoniowy jest największym egzogennym źródłem aktywnych form tlenu, czyli wolnych rodników. Składniki dymu tytoniowego mają wpływ na ważne składowe skóry: keratynocyty, fibroblasty i naczynia krwionośne. Nikotyna powoduje zbijanie się włókien kolagenowych i elastycznych w bezładną masę, w wyniku czego nie spełniają one swojej funkcji podtrzymującej w strukturze skóry. U palących kobiet, rozpad estrogenów pod wpływem nikotyny skutkuje wcześniejszym pojawieniem się skórnych objawów związanych z ich fizjologicznym niedoborem w okresie menopauzy. Dochodzi do suchości skóry, zwiększenia utraty wody, upośledzenia zdolności regeneracyjnych skóry, przyspieszonego tworzenia się zmarszczek. U osób nałogowo palących tytoń zmarszczki są zwykle liczniejsze, głębsze i wyraźniej zaznaczone. Powszechnie występującą u palaczy suchość skóry tłumaczy fakt, iż nikotyna powoduje zmniejszenie ilości wody w warstwie rogowej naskórka.